Υπερτονικό Τραγούδι
Η κρυμμένη μελωδία μέσα στη φωνή σου
Κάθε φορά που μιλάμε ή τραγουδάμε, η φωνή μας παράγει ένα ήχο πλούσιο και σύνθετο σαν ένα κύμα στη θάλασσα που δεν είναι ποτέ λείο μα έχει ρυτίδες στην επιφάνειά του, έτσι και ο ήχος της φωνής αποτελείται, αν τον αναλύσουμε προσεκτικά, από κύματα και κυμματάκια, τους αρμονικούς. Θεωρητικά αμέτρητοι, αυτοί οι αρμονικοί είναι πάντα εκεί: το συχνοτικό τους ύψος είναι αυτό που κάνει ένα “ου” να ακούγεται διαφορετικά από ένα “ι” ή ένα “α”…
Στο υπερτονικό τραγούδι (overtone singing), καλούμαστε να ενισχύσουμε έναν από αυτούς τους αρμονικούς τόσο, ώστε να ξεχωρίσει από το φάσμα της φωνής, ή για να το πώ κι αλλιώς, για να πρωταγωνιστήσει πάνω από την θεμελιώδη συχνότητά της. Μια φωνή, δύο νότες και εν δυνάμει δύο μελωδίες παράλληλα και συγχρόνως. Για να το πετύχουμε δεν χρειάζεται ούτε πολιτισμική ρίζα από τη Μογγολία, ούτε γεννετική προδιάθεση, ούτε ικανότητες εξωπραγματικές. Χρειαζόμστε εστιασμένη προσοχή, λεπτεπίλεπτη διαχείριση των αρθρωτών μας, μα ίσως πάνω από όλα, χρειάζεται να είμαστε έτοιμοι να αντιληφθούμε τον κόσμο με άλλο αυτί.
Υπερτονικό, λαρυγγικό, μογγολικό, διφωνικό τραγούδι. Τι είναι και τι σημαίνουν;
Στα ελληνικά δεν υπάρχει ακόμα παγιωμένος όρος για αυτή την τέχνη, κι αυτό δεν είναι αναγκαστικά κακό. Η σύγχυση όμως γύρω από το θέμα είναι μεγάλη. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να ξεκαθαρίσουμε το θέμα και τα ονόματα που του φοράμε:
Μογγολικό τραγούδι
Πρόκειται για τον πιο δημοφιλή όρο στα ελληνικά, χάρη στο YouTube, τους The Hu, αλλά και με το τραγούδι των Huun-Huur-Tu (αυτό που έγινε διάσημο μέσα από τη διαφήμιση του ΟΠΑΠ). Το υπερτονικό τραγούδι όμως δεν είναι μόνο «μογγολικό». Παρόμοια τεχνική εμφανίζεται στην Τούβα, στη Νότια Αφρική (Xhosa), στη Σαρδηνία (canto a tenore), στο Θιβέτ, στη Σιβηρία…, μα ακόμα και στους πειραματισμούς του Demetrio Stratos (1945 – 1979).
Λαρυγγικό τραγούδι (throat singing)
Μετάφραση του αγγλικού throat singing, αλλά ανακριβής: το υπερτονικό τραγούδι και η μελωδία των αρμονικών του, δεν παράγεται στον λάρυγγα, παίρνει “σχήμα” στην φωνητική οδό (τον χώρο που ξεκινά από τις φωνητικές χορδές και φθάνει ως τα χείλη). Στα ελληνικά, χρησιμοποιείται ο όρος “λαρυγγισμός” ακόμη και για το γιόντελ (Jodeln), ή την κραυγή του Ταρζάν. Η σύγχυση λοιπόν γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Διφωνικό τραγούδι (chant diphonique)
Όρος Γαλλικής προέλευσης και ελληνικής ετυμολογίας, εισήχθη από τον Tran Quang Hai στο Musée de l’Homme. Τον όρο αυτόν τον συναντάμε επίσης στα Ιταλικά, Ισπανικά και Πορτογαλικά (canto diphonico). Μπορεί να μοιάζει ακριβές νοηματικά (δι-φωνικό = δύο φωνές), αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Μία φωνή αρκεί για την εκφορά του. Στα ελληνικά ο όρος μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε σύγχυση μιας που παραπέμπει σε πολυφωνικό τραγούδι.
Overtone singing
Ο διεθνής αγγλικός όρος που συναντιέται σε διαφορετικές γλώσσες με μικρές παραλλαγές. Αναφέρεται στον overtone = υπερτόνο = αρμονικό, μιας που η ψηλή μελωδία του υπερτονικού τραγουδιού φέρνει στο προσκήνιο τις συχνότητες αυτές.
Υπερτονικό τραγούδι
Ο όρος που χρησιμοποιώ πιο συχνά. Μεταφράζει το overtone singing στα ελληνικά, εστιάζει στο ακουστικό φαινόμενο (τους υπερτόνους), και αποφεύγει τόσο την απόλυτη γεωγραφική και πολιτισμική σύνδεση, όσο και την ανατομική ανακρίβεια. Θα μπορούσαμε παρεμπιπτόντως να προβληματιστούμε ακόμη και για τον όρο “τραγούδι” όταν αναφερόμαστε στην πρακτική αυτή, αλλά ας αφήσουμε το τεράστιο (και σίγουρα ενδιαφέρον) αυτό θέμα για ένα άλλο άρθρο.
Πώς εξηγείται;
Κάθε φορά που εκφραζόμαστε φωνητικά, οι φωνητικές χορδές μας παράγουν ένα σύνθετο ήχο, ένα ηχητικό κύμα πλούσιο σε συχνότητες (ακέραια πολλαπλάσια της θεμελιώδους συχνότητας) που αποκαλούμε υπερτόνους (ή και αρμονικούς). Η φωνητική οδός, ο χώρος από τις φωνητικές χορδές, μέχρι και τα χείλη, λειτουργεί ως φίλτρο: ενισχύει κάποιους αρμονικούς και εξασθενεί άλλους. Αυτές οι ζώνες ενίσχυσης, ή και αντήχησης, λέγονται διαμορφωτές (formants).
Στο υπερτονικό τραγούδι, επιλέγουμε το σχήμα της φωνητικής οδού έτσι ώστε οι διαμορφωτές να “κλειδώσουν” ακριβώς πάνω σε έναν αρμονικό (ποιο συγκεκριμένα ο 2ος και ο 3ος διαμορφωτής. Θέμα που θα αναπτύξω σε επόμενο άρθρο). Το αποτέλεσμα; Ο αρμονικός αυτός γίνεται τόσο δυνατός που ακούγεται ως ξεχωριστή νότα, παράλληλα με τον θεμελιώδη τόνο της φωνής (εξ’ου και ο όρος “διφωνικό τραγούδι” που αναφέραμε πιο πάνω).
Το κλειδί: από την ακοή στην ακρόαση
Η ακοή είναι η φυσική ικανότητα του οργανισμού να αντιλαμβάνεται ήχους. Η ακρόαση από την άλλη, είναι μια συνειδητή και ενεργή πράξη: προϋποθέτει προσοχή, νοητική επεξεργασία και κατανόηση αυτού που ακούμε. Με άλλα λόγια, η ακοή είναι το θεμέλιο, αλλά η ακρόαση απαιτεί εστιασμένη συμμετοχή του νου ώστε το ηχητικό ερέθισμα να αποκτήσει νόημα.
Αν υπάρχει ένα πράγμα που θα ήθελα να κρατήσουμε από το άρθρο αυτό, είναι πως: η μεγαλύτερη δυσκολία στο υπερτονικό τραγούδι δεν βρίσκεται στην εκφορά. Βρίσκεται στην πρόσληψη και ερμηνεία του ακουστικού γεγονότος.
Τα περισσότερα tutorials εστιάζουν σε μια αλληλουχία φωνηέντων: «πήγαινε αργά από το “ου” στο “ι”» Σίγουρα μπορεί να σταθεί ως βάση, ως πρώτο βήμα. Ο εγκέφαλός μας όμως κάνει ακριβώς αυτό που έμαθε να κάνει από τα πρώτα κιόλας βήματά μας: ερμηνεύει συχνότητες ως γλωσσικές έννοιες, ως λεκτικές φράσεις και νοήματα. Δονήσεις και αρμονικοί γίνονται φωνήεντα. Συχνοτικές αλληλουχίες γίνονται λέξεις.
Ικανότητα αναμφισβήτητα αξιοθαύμαστη! Στο υπερτονικό τραγούδι όμως πιστεύω πως αποτελεί εμπόδιο και περιορισμό. Ο αρμονικός που ψάχνουμε να ενισχύσουμε στην πρακτική αυτή, δεν είναι ένα «ι» ούτε ένα «ου». Είναι ένας υπερτόνος στα 600, στα 800 ή και 1200 Hz. Το αυτί μας πρέπει να μάθει να τον ακούει ως συχνότητα, ως ήχο, και όχι ως φωνήεν. Ο λόγος; Δεν υπάρχουν αρκετά φωνήεντα, αρκετές “ετικέτες” για να περιγράψουν ή να ονομάσουν τους ήχους και συχνότητες αυτές (ούτε στην ελληνική γλώσσα με τους 5 φωνηεντικούς φθόγγους, ούτε ακόμη και στη γαλλική με τους 16).
Στην πορεία μου, βαθιά έμπνευση ήταν και είναι ο Demetrio Stratos (Ευστράτιος Δημητρίου, 1945–1979), ο Αλεξανδρινός Έλληνας τραγουδιστής των Area, που πήγε στην Ιταλία να σπουδάσει αρχιτεκτονική και τελικά εστίασε κι ερεύνησε τη diplofonia (σε συνεργασία με το CNR της Πάντοβα). Ο Demetrio Stratos είχε πει: “ο καθένας μας διαθέτει εκ γενετής ένα ολόκληρο φάσμα ήχων, που σταδιακά χάνουμε στην αναζήτηση της λέξης για να επικοινωνήσουμε”.
Πριν χτίσουμε τις γλωσσικές μας δεξιότητες, οι ήχοι στ’αυτιά μας ήταν ήχοι, δονήσεις και συχνότητες. Πριν η γλώσσα τους διεκδικήσει, πριν η υπεύθυνες για τον λόγο περιοχές του εγκεφάλου μας τις ερμηνεύσουν, οι συχνότητες ήταν καθαρή εμπειρία. Το υπερτονικό τραγούδι και η ακρόαση που καλλιεργεί, καλούν σε αυτή την αντίληψη, σε μια εμπειρία που προσωπικά με άλλαξε όχι μόνο ως περφόρμερ, δάσκαλο και μουσικό, αλλά και ως άνθρωπο.
Δρόμοι και τρόποι
Ιδιαίτερα μαθήματα online
Στα ελληνικά, γαλλικά ή αγγλικά. Κάθε μάθημα προσαρμόζεται στο επίπεδο και τους στόχους σου. → Κλείσε ένα μάθημα
Retreat στην Αίγινα
Φωνή, ακρόαση, και τοπίο. Πολυήμερο φωνητικό βιωματικό εργαστήρι → Μάθε περισσότερα για το retreat
Φασματική ανάλυση φωνής
Στείλε μου μια ηχογράφηση και θα σου επιστρέψω μια σχολιασμένη φασματογραφική ανάλυση: τι κάνεις σωστά, τι μπορείς να βελτιώσεις.
Για ποιον είναι
Για αρχάριους χωρίς μουσική εμπειρία
Δεν χρειάζεται μουσική κατάρτιση. Η περιέργεια και το ενδιαφέρον να ανακαλύψεις πραγματικά τη φωνή σου, είναι πολύτιμα.
Για τραγουδιστές και μουσικούς
Ανακαλύψτε μια νέα διάσταση της φωνής σας. Η ακρίβεια του συντονισμού που αναπτύσσετε μεταφέρεται σε κάθε είδος τραγουδιού. Τα οφέλη μιας ακοής “ακονισμένης” κι ευαίσθητης είναι ανεκτίμητα.
Για επαγγελματίες φωνής
Δασκάλους μουσικής, λογοθεραπευτές, μαέστρους χορωδιών, ηθοποιούς… Το υπερτονικό τραγούδι προσφέρει μια μοναδική κατανόηση του συντονισμού. της αντήχησης και των διαμορφωτών, εργαλεία που εμπλουτίζουν κάθε φωνητική πρακτική.
Λίγα λόγια για εμένα
Σπούδασα αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και διδασκαλία ορθοφωνίας και φωνητικής στη Γαλλία. Μετά από πολυετή επαγγελματική εμπειρία ως αρχιτέκτων, δάσκαλος σχεδίου και φωτογράφος, αποφάσισα να αφιερωθώ στη μελέτη, έρευνα και διδασκαλία της ανθρώπινης φωνής.
Από το 2014 διδάσκω φωνητική και ορθοφωνία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, οργανώνοντας σεμινάρια και εργαστήρια σε πολιτιστικούς χώρους, μουσικές σχολές και ωδεία. Η διδακτική μου προσέγγιση βασίζεται σε επιστημονική έρευνα γύρω από τη φωνητική αντήχηση και τους μηχανισμούς της, με ιδιαίτερη εστίαση στο overtone singing ως εργαλείο κατανόησης της φωνητικής λειτουργίας και της ακουστικής αντίληψης.
Στο πλαίσιο της έρευνάς μου έχω συγγράψει βιβλίο εστιασμένο στην πρακτική του overtone singing, καθώς και δημοσιεύσει σχετικό με το υπερτονικό τραγούδι επιστημονικά preprint:
– Flute in the Throat: A Vortex-Acoustic Lock-In Hypothesis for Overtone Singing
– Overtone Singing as Natural Theta–Gamma Cross-Frequency Neuromodulation
Οι σπουδές μου στο Νευρογλωσσικό Προγραμματισμό και στη Μουσικοθεραπεία τροφοδοτούν τη σκηνική μου παρουσία, ενισχύοντας μια ολιστική προσέγγιση της φωνής όπου η ερμηνεία, η ακρόαση και η σωματική έκφραση συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται.
Η καλλιτεχνική μου εμπειρία στον χώρο των παραστατικών τεχνών, με συμμετοχή σε έργα όπως το “The Grove of Synergy” (Culture Moves Europe) και η παράσταση «Θήβα – Μοναξιά» στο Μικρό Θέατρο Επιδαύρου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, ενισχύει ουσιαστικά τη διδακτική μου ταυτότητα, γεφυρώνοντας τη σκηνική πράξη με τη φωνητική εκπαίδευση.
Θέλεις να δοκιμάσεις; Κλείσε δοκιμαστικό μάθημα →
Θέλεις να καταλάβεις την επιστήμη; Τι λέει η επιστήμη για το υπερτονικό τραγούδι →
© Γιάννης Ψαλλιδάκος / Overtone Voices Academy